Dziedziczenie praw autorskich

Niedawno zgłosił się do mnie klient z zapytaniem o dziedziczenie praw autorskich. Do tej pory nie poruszałem tej kwestii na blogu, a chyba warto. Niejeden z nas ma w rodzinie – choćby domorosłego – twórcę. A nikt niestety nie żyje wiecznie…

testamentZmarły jakiś czas temu ojciec klienta (nazwijmy klienta „panem Adamem”) był rysownikiem-hobbystą. Mając całkiem niezłą kreskę potrafił niektóre ze swoich prac spieniężać. Być może na część z nich nawet trafiliście w Internecie. Pan Adam jest przed przeprowadzeniem postępowania spadkowego po zmarłym. Do spadku powołane są jeszcze, poza nim, małżonka oraz córka rysownika. Pan Adam zadał mi serię pytań, z których najważniejsze to:

  1. Czy prawa autorskie podlegają dziedziczeniu?
  2. Jeśli prawa autorskie podlegają dziedziczeniu to kto otrzyma prawa autorskie do rysunków po ojcu?
  3. Jeśli prawa autorskie podlegają dziedziczeniu to czy spadkobiercy mogą zażądać oddania sprzedanych przez ojca rysunków?

Najpierw odniosę się do pierwszej kwestii. Czyli jak to jest z dziedziczeniem praw autorskich. Przepisy regulujące zasady dziedziczenia znajdują się przede wszystkim w ustawie Kodek cywilny. Stanowi ona, że:

 

Art. 922 § 1. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. – ustawa Kodeks cywilny

Jednymi z takich praw majątkowych są „nasze” majątkowe prawa autorskie. Ponieważ jednak są to, jak już wiedzą czytelnicy bloga, prawa „specjalnego traktowania”, to oczywiście muszą mieć stosowne przepisy odnośnie dziedziczenia również w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z art. 41 ustawy jeżeli ustawa nie stanowi inaczej to autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Z powyżej przywołanych przepisów możemy więc wysnuć dwa najważniejsze wnioski. Po pierwsze dziedziczeniu podlegają autorskie prawa majątkowe, po drugie zaś, dziedziczeniu nie podlegają autorskie prawa osobiste. Te są bowiem ściśle związane z osobą twórcy i jako takie nie mogą zostać przez nikogo odziedziczone.

Dziedziczenie praw autorskich

O tym czym są majątkowe prawa autorskie pisałem tutaj. Czym zaś są osobiste prawa autorskie pisałem tutaj. W skrócie – majątkowe to te związane z kwestiami finansowymi, zaś osobiste chronią więź twórcy z utworem. Dlatego też te drugie nie mogą być dziedziczone przez spadkobierców – oni nie są z utworem spadkodawcy bezpośrednio związani. Ciekawostką jest, że nieco inaczej niż w przypadku innych praw majątkowych wygląda tutaj łańcuch dziedziczenia, a przynajmniej jego końcówka. W pierwszej kolejności, standardowo rzec można, do spadku powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, przy czym dziedziczą oni w częściach równych. Dzieje się tak oczywiście przy założeniu, że spadkodawca nie zostawił testamentu. Ojciec pana Adama takowego nie zostawił, dlatego w jego przypadku dziedziczenie będzie wyglądało tak:

Spadkobiercy praw autorskich

Jest to oczywiście modelowe przedstawienie sytuacji, bo do spadku mogą przynależeć również inne elementy i mogą one być – już na etapie działu spadku – różnie rozdzielone pomiędzy spadkobierców. Wracając zaś do kolejności dziedziczenia, po małżonku oraz dzieciach do spadku powołani są inni krewni. I o ile normalnie łańcuch dziedziczenia zamyka Skarb Państwa, o tyle w przypadku praw autorskich są to współtwórcy:

 

Art. 42 Jeżeli autorskie prawa majątkowe jednego ze współtwórców miałyby przypaść Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu, część ta przechodzi na pozostałych przy życiu współtwórców lub ich następców prawnych, stosownie do wielkości ich udziałów. – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych

 

Rysunki ojca pana Adama nie miały współtwórców. Nawet zaś gdyby tacy byli, to dziedziczenie praw autorskich zamknie się na dużo wcześniejszym ogniwie łańcucha.

Na końcu pan Adam pytał, czy skoro odziedziczy – wraz z matką i siostrą – prawa autorskie do rysunków, to może żądać zwrotu ilustracji, które znajdują się teraz w jednej z warszawskich galerii. Autor sprzedał je prywatnemu kolekcjonerowi jeszcze za życia a ten wystawił je na sprzedaż w galerii. Pan Adam wyszedł z założenia, że skoro teraz to on wraz z rodziną będą współwłaścicielami autorskich praw majątkowych do rysunków ojca, to mają prawo do zwrotu tych dzieł. Niestety jest to założenie błędne. Wiele osób przyjmuje za pewnik, że za zbyciem egzemplarza utworu (czyli tutaj rysunków) idzie zbycie praw autorskich. A tak wcale nie jest:

 

Art. 52. 1. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, przeniesienie własności egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw majątkowych do utworu. – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych

 

Działa to również w drugą stronę, a mianowicie jeżeli umowa nie stanowi inaczej, przejście autorskich praw majątkowych nie powoduje przeniesienia na nabywcę własności egzemplarza utworu. Obie te zasady formułują tzw. regułę autonomiczności praw. Zgodnie z nią prawo własności egzemplarza jest niezależne od majątkowego prawa autorskiego. Prawa te co prawda w pewien sposób się przenikają, ale jednak mogą być odrębnie zbywane. Można nabyć do czegoś majątkowe prawa autorskie a nie nabyć własności egzemplarza – czyli np. kupię sobie majątkowe prawo autorskie na określonych polach eksploatacji do rzeźby dyskobola, ale nie kupię samej rzeźby, bo „fizyczny” egzemplarz nie jest mi do niczego potrzebny. Chcę tylko sprzedawać kartki pocztowe z wizerunkiem dyskobola. Z drugiej strony mogę nabyć dyskobola-rzeźbę, ale nie pozyskać praw autorskich. Wtedy owszem, mogę tę rzeźbę – co do zasady – udostępniać, ale już kartek z nią nie sprzedam (choć zajrzyjcie do wpisu o wolności panoramy – tutaj). Stąd też pan Adam już nie odzyska ilustracji wykonanych przez ojca – chyba, że je odkupi.

Krótko reasumując – majątkowe prawa autorskie są dziedziczne, osobiste nie są. Te pierwsze dziedziczy się zgodnie z ogólnymi zasadami dziedziczenia wskazanymi w Kodeksie cywilnym, z pewnymi modyfikacjami wynikającymi z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Trzeba przy tym pamiętać, że czym innym jest dostać w spadku prawa autorskie a czym innym otrzymać egzemplarze utworów.

Chcesz być na bieżąco? Polub bloga na Facebook’u, obserwuj go na Twitterze lub zapisz się na newslettera (wszystko to możesz zrobić także w kolumnie po prawej stronie).

 

 


Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *